slider-bocian-4

Bocian biały, gatunek objęty niniejszym projektem, został wymieniony w załączniku I Dyrektywy Ptasiej. 10 wybranych do projektu obszarów Natura 2000 stanowi ważne w skali kraju i regionu ostoje bociana białego (4% populacji krajowej), na których populacje tego gatunku charakteryzują się niezwykle wysokim zagęszczeniem, dużą stabilnością liczebności i właściwym stanem zachowania. Jednakże szybko postępujące w ostatnim czasie zmiany społeczno-gospodarcze już niedługo mogą doprowadzić do jego obniżenia (głównie na skutek spadku tolerancji gniazdowania przez bociana białego na kominach i dachach budynków). Na 5 obszarach Natura 2000 gatunek ten stanowi przedmiot ochrony. Na obszarze Natura 2000 Przełomowa Dolina Narwi podjęto kroki zmierzające do uznania bociana białego za przedmiot ochrony. Związane to jest z tym, że populacja tego gatunku w dolinie Narwi na poszczególnych obszarach Natura 2000 stanowi spójną i koherentną całość pod względem ekologicznym.

Zagrożenia.

1. Zmniejszanie się areału żerowisk i spadek liczebności potencjalnych ofiar – na skutek regulacji rzek, zagospodarowywania dolin rzecznych innego niż w formie użytków zielonych, melioracji, oraz intensyfikacji rolnictwa (Jakubiec 2004). Ochrona powinna polegać na zaniechanie zalesiania otwartych terenów podmokłych i wilgotnych oraz łąk na obszarach o najwyższych zagęszczeniach bocianów, zakazie meliorowania trwałych użytków zielonych, promowaniu ekstensywnego użytkowania i gospodarstw ekologicznych.

2. Kolizje z liniami elektroenergetycznymi – dochodzi do nich najczęściej w sąsiedztwie gniazda (Jakubiec 1991). Gatunkiem, w przypadku którego kolizyjność młodych jest bardzo wysoka są właśnie bociany białe (APLIC 2012). Do grupy tej należą również ptaki drapieżne. Z danych Komitetu Ochrony Orłów wynika, że tylko w 2001 r. aż 44% rannych lub zabitych ptaków z gatunków szponiastych lub sów było spowodowane kolizjami z liniami elektroenergetycznymi (Anderwald 2009).

3. Porażenia prądem – ryzyko to występuje najczęściej na liniach niskich i średnich napięć oraz na stacjach transformatorowych, na których odległości między elementami przewodzącymi prąd o różnych napięciach lub między elementem pod napięciem i elementem uziemionym jest zbyt mała. Porażenia są zazwyczaj śmiertelne, a przedmiotem oddziaływania są głównie ptaki o dużej rozpiętości skrzydeł. W ostatnich latach zaobserwowano wzrost śmiertelności bocianów na stacjach transformatorowych i stanowiskach odłącznikowych. Tylko na terenie woj. mazowieckiego w latach 2008–2010 ginęło na takich urządzeniach corocznie około 550 bocianów, co stanowi około 7% lokalnej populacji tego gatunku (Kaługa et al. 2011, Kaługa & Tryjanowski 2012). Ptaki (najczęściej uczące się latać młode), siadając na takiej konstrukcji dotykają elementów będących pod napięciem i giną porażone prądem bądź są trwale okaleczane wskutek paraliżu kończyn lub uszkodzenia organów wewnętrznych. W niektórych przypadkach mają też złamane nogi czy skrzydła i są skazane na opiekę człowieka w ośrodkach rehabilitacji (których jest za mało, a liczba miejsc w nich dostępnych często jest zbyt mała), co pociąga za sobą dodatkowe koszty. Tylko do schroniska w okolicy Siedlec w latach 2004–2009 trafiło około 150 kontuzjowanych w ten sposób bocianów. Najskuteczniejszą metodą, pozwalającą całkowicie wyeliminować śmiertelność wśród bocianów, jest demontaż rozłączników i przeniesienie ich poniżej górnego poprzecznika słupa. W podobny sposób przenosi się odgromniki oraz tak zwane mostki ze stacji transformatorowej lub izoluje się przewody elektryczne na niewielkich odcinkach linii. Należy również dążyć do wycofania słupów energetycznych wyposażonych w izolatory stojące lub wyposażać je w dodatkową półkę, tak aby ptaki nie miały kontaktu z izolatorami lub przewodami.

4. Utrata miejsc lęgowych – w wyniku remontów dachów, likwidowania platform gniazdowych na słupach, odrastania gałęzi drzew itp. (Jakubiec 2004). Gniazda bociana białego są konstrukcjami bardzo trwałymi, zajmowanymi przez kilka, kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt lat. W ciągu każdego sezonu lęgowego do istniejących gniazd ptaki dokładają materiał gniazdowy, stąd mogą one osiągać rozmiary 2–3 m wysokości, niemal tyle samo średnicy i ciężar ponad tonę. Duża część gniazd usytuowana jest na dachach budynków, głównie gospodarczych (np. stodoły, spichlerze, chlewy, obory) oraz na kościołach, wieżach, rzadziej na budynkach mieszkalnych (Guziak & Jakubiec 2006). Najstarsze, największe i najcięższe gniazda bociana białego usytuowane na dachach mogą stanowić zagrożenie dla konstrukcji budynków z powodu ich przeciążenia (dotyczy to szczególnie starych, nieremontowanych budynków gospodarczych). Ochrona miejsc lęgowych polega m.in. na częściowej refundacji wydatków na cele remontowe, które ponoszą właściciele budynków, na których gniazdują bociany, konstruowanie platform gniazdowych na słupach i dachach budynków, przycinaniu nadmiernie wyrośniętych gałęzi, które ograniczają ptakom dolot do gniazda itp.

5. Śmiertelność w czasie wędrówek – powodowana przez kolizje z farmami wiatrowymi, liniami napowietrznymi, a ostatnio głównie z powodu umyślnego zabijania (Syria, Liban, Oman). W ostatnim czasie świat obiegło wiele drastycznych zdjęć ukazujących tysiące bocianów zabijanych dla sportu w krajach Bliskiego Wschodu. Proceder ten jest trudny do wyeliminowana ze względu na trwającą w tych krajach destabilizację m.in. w związku z wojną domową w Syrii. W związku z tym należy dołożyć do jeszcze większych starań w celu zapewnienia właściwej ochrony temu gatunkowi w krajach gdzie kumuluje się przeważająca część populacji lęgowej (np. Polska), aby nie doprowadzić do znaczących strat w populacji na skutek synergii niekorzystnych czynników.

6. Drapieżnictwo – głównie ze strony kuny, zwłaszcza kuny domowej (Guziak & Jakubiec 2006, Peterson et al. 1999, Puchalski & Ławicki 2011). Literatura podaje, że najbardziej zagrożone są ptaki (głównie pisklęta) gnieżdżące się na dachach budynków, a najlepiej chronione ptaki gniazdujące na czynnych słupach elektroenergetycznych. Świadczą o tym m.in. stwierdzane pod słupami, na których znajdowały się gniazda bociana białego, martwe kuny porażone prądem (Profus 2006). Nowym, nierozpoznanym jeszcze zagrożeniem jest wzrastająca w ostatnim czasie liczebność bielika, na obecność którego bocian biały wykazuje reakcję lękową polegającą na opuszczaniu stanowisk w pobliżu miejsc lęgowych tego ptaka szponiastego (Jakubiec & Peterson 2005). W przypadku kuny domowej najskuteczniejszą metodą ograniczania strat w lęgach jest przenoszenie gniazd z dachów budynków na betonowe słupy wolnostojące (np. żerdzie wirowane). Ich konstrukcja, kształt i gładka powierzchnia sprawiają, że w znacznym stopniu ograniczona zostaje możliwości penetracji znajdującego się na nich gniazda.

Bocian Biały

1. Objęty ścisłą ochroną gatunkową na podstawie rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2011 r. Nr 237, poz. 1419),gatunek wymagający ochrony czynnej

2. Polska Czerwona Księga Zwierząt – gatunek najmniejszej troski (LC)

3. Dyrektywa Ptasia – Załącznik I

4. BirdLife International – SPEC 2

5. Konwencja Berneńska – Załącznik II

6. Konwencja Bońska – Załącznik II

7. IUCN – Least Concern

 

DYNAMIKA POPULACJI

Od połowy XIX w. nastąpił okres kurczenia się areału lęgowego i miejscami dramatycznego spadku liczebności bociana białego. Po wyraźnym polepszeniu się sytuacji na początku XX w., ponownie nastąpił znaczny spadek liczebności, z absolutnym minimum w latach 1928–1929. Jednakże w okresie późniejszym, zwłaszcza w 1934 r., wykazano poprawę sytuacji. W zachodniej części Europy Środkowej, po kilkuletnim okresie dość intensywnego wzrostu liczebności, zaznaczył się kolejny regres, spowodowany m.in. zmniejszaniem się powierzchni żerowisk. W Polsce w ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci populacja wzrasta (Guziak & Jakubiec 2006), ale Monitoring Flagowych Gatunków Ptaków (MFGP) prowadzony przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska wykazuje, że populacja w ciągu ostatnich 14 lat spadał rocznie o 0,4%. Potwierdzają to również dane z opracowania „Priorytetowe ramy działań dla sieci Natura 2000 na Wieloletni Program Finansowania UE w latach 2014– 2020” (PAF), który podają, że trend jest spadkowy. Potwierdzają to również wyniki VII MSBB – spadek populacji w stosunku do 2004 roku o ok. 30%.

EKOLOGIA

Bocian biały buduje gniazda niemal wyłącznie w obrębie osiedli ludzkich, na obiektach górujących nad najbliższą okolicą (budynki, drzewa, kominy i słupy energetyczne). Ptaki żerują głównie na trwałych użytkach zielonych – łąkach i pastwiskach, uprawach roślin motylkowych (koniczyna, lucerna), miedzach oraz w strumieniach, płytkich rzekach, starorzeczach, rowach melioracyjnych, stawach rybnych i na bagnach. Na polach bociany poszukują pokarmu rzadko – najczęściej w czasie orki i innych prac polowych. Liczba lokalnie lęgowych par jest z reguły dodatnio skorelowana z powierzchnią trwałych użytków zielonych w okolicy. Bociany białe mogą wyprowadzać lęgi w koloniach, z gniazd odległych od siebie zaledwie o kilka metrów. Z drugiej strony, samotnie gniazdująca para bardzo często przegania inne osobniki, próbujące osiedlić się w pobliżu. Zdobywa pokarm zwykle w odległości do kilku kilometrów od gniazda. Obserwacje wykazały, że w ciągu pierwszych 3 tygodni życia piskląt ptaki żerują najczęściej 1,5–3 km od gniazda (Dziewiaty & Schulz 1998), a w miarę dalszego wzrostu zapotrzebowania na pokarm dorosłe penetrują również tereny bardziej oddalone. Gniazdo bociana białego osiąga duże rozmiary i zwykle jest dobrze widoczne. Budowane od nowa ma początkowo ok. 80 cm średnicy zewnętrznej i 30 cm wysokości. Zniesienie liczy 2–6 jaj.

BOCIAN BIAŁY JAKO PRZYKŁAD USŁUG EKOSYSTEMÓW

Bocian biały był od dawna uważany za gatunek parasolowy, czyli taki, którego ochrona jest korzystna dla wielu innych, współwystępujących gatunków i ich siedlisk. W badaniach przeprowadzonych w zachodniej Polsce wykazano, że tereny rolnicze wokół zajętych gniazd bociana charakteryzowały się wyższą różnorodnością gatunków ptaków niż tereny, które bociany opuściły. Potwierdziło to hipotezę (Solon 2008), że bocian jest dobrym wskaźnikiem różnorodności biologicznej i gatunkiem parasolowym.

Ponadto, bociany w bogatszych w inne gatunki ptaków terytoriach wyprowadzały więcej młodych niż bociany zajmujące terytoria z mniejszą liczbą stwierdzonych gatunków. Jest to spowodowane większym bogactwem siedlisk w terytoriach zajmowanych przez bociana, w których jest też większa zasobność pokarmu (Tobółka et al. 2012). W gniazdach bociana białego stwierdzono ponad 10 gnieżdżących się gatunków ptaków: wróbel, mazurek, wróbel południowy, bogatka, potrzos, pleszka, szpak, pliszka siwa, kos, sierpówka, grzywacz, kawka i sroka (Indykiewicz 1991, 1998, 2006; Bocheński 2005; Kosicki et al. 2007; Mascara & Sarà 2010, A. Zbyryt, E. Kapowicz – dane niepubl.), a wyjątkowo krzyżówka i pustułka (Połutrenko 1996, Brix 1999, P. Białomyzy – dane niepubl.). Ponadto gniazdo bociana stanowi schronienie w okresie zimy i dogodne miejsce do nocowania w niekorzystnych warunkach pogodowych dla wróbli, mazurków i szpaków (Tobółka 2007, 2011).

„PTAK NARODOWY”

Polska uchodzi za ojczyznę bocianów, a ptak ten jest uznany za jeden z symboli narodowych rozpoznawany w kraju i za granicą (szczególnie w zachodniej Europie). Cechy bociana predestynujące go do symbolu narodowego to ubarwienie zbieżne z barwami narodowymi, a także duże rozmiary ciała i swego rodzaju dostojeństwo, wyrażane w wyglądzie i sposobie poruszania się. Istotna jest też wysoka liczebność i powszechna rozpoznawalność wśród ludzi, zbieżność zajmowanych siedlisk (gniazdowanie w osadach, żerowanie w krajobrazie rolniczym), a także zakorzenienie w tradycji przypisywanie bocianom cech, symboli pożądanych i akceptowanych przez ludzi, choć niekoniecznie zgodnych z wiedzą biologiczną, tj. mądrość, opiekuńczość, wierność, szlachetność, przynoszenie szczęścia i dzieci.

Utożsamianie Polski przez obcokrajowców jako kraju bocianów także budzi pozytywne skojarzenia. Wśród potencjalnych turystów, ale też inwestorów, Polska jest postrzegana jako kraj sielskiego życia i pięknych krajobrazów (Florek & Jankowska 2012) i choć składa się na to wiele symboli, bocian – stanowiący bezpośredni łącznik przyrody z człowiekiem – zajmuje wśród nich szczególne miejsce. Informacje o bocianie należą do najczęściej wyszukiwanych w Internecie, a za pomocą wyszukiwarki Google 30 listopada 2012 r. można było znaleźć około 3,6 mln odwołań do hasła „bocian”. Tak wysoki wynik wskazuje jednoznacznie, iż jest to jeden z najbardziej popularnych gatunków ptaków (Żmihorski et al. 2013). Bocian biały jest bardzo częstym motywem w sztuce polskiej. Wizerunek bociana wykorzystuje się jako wzór wielu popularnych produktów. Poza tym bocian biały jest jednym z najpopularniejszych gatunków, przy gnieździe, których montowane są kamery internetowe. Najbardziej znana z nich (w Przygodzicach), co roku w latach 2009–2012 przez wiele dni zajmowała trzecie miejsce w rankingu Top 1000 Birding, obejmującym znacznie ponad tysiąc kamer przedstawiających ptaki, konkurując m.in. z portalami największych światowych organizacji ornitologicznych (BTO, RSPB itp.) oraz dużych firm komercyjnych zajmujących się turystyką ornitologiczną.

Obecnie bocian biały jest rozpowszechniony na niżu i terenach podgórskich całego kraju. Unika rozległych i zwartych kompleksów leśnych oraz wysokich gór. Gradient zasiedlenia maleje z północnego wschodu na południe i południowy zachód (Tomiałojć & Stawarczyk 2003, Guziak & Jakubiec 2006).

Doliny największych rzek położonych w północno-wschodniej Polsce, poza Ostoją Warmińską – ok. 800 par (Wilk et al. 2010, Zbyryt et al. 2014) – należą do miejsc zasiedlanych przez znaczącą część krajowej populacji tego gatunku (ok. 2000 par).

Sekretariat PTOP

ul. Ciepła 17 15-471 Białystok tel./fax.: 85 664 22 55, 85 6754862 Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Biuro Regionalne w Olsztynie

ul. Murzynowskiego 18, 10-684 Olsztyn, tel./fax.: 89 533 68 66 Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Gospodarstwo rolne PTOP

Żywkowo 7 11-220 Górowo Iławeckie tel./fax.: 89 761 82 07 Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.